Uzman Dr. Yamilet Silveira Fuentes yazdı; “Küba’nın uluslararası tıbbi iş birliği”
“Vatan insanlıktır.”
José Martí
Küba’nın tıbbi iş birliği, ilk hekimlerin Cezayir’e gönderildiği 1960’lı yıllarda başladı. Fidel, 17 Ekim 1962’de halka, kardeş ülkeye sağlık alanında yardım sağlama kararını ve 50 doktor gönderileceğini duyurdu.
Fidel’in ilkesi her zaman şuydu: “Küba, elinde fazla olanı vermez; sahip olduğunu paylaşır.” Devrimin zaferinden henüz üç yıl sonra, Küba’dan kitlesel doktor göçünün ülkeyi ciddi bir hekim açığıyla karşı karşıya bıraktığı bir dönemde, yardıma ihtiyaç duyan bir ülkeye destek olma kararı alındı.
1963’te ilk sağlık tugayı Cezayir’e gönderildi. Böylece, 165 ülkeye ulaşan ve 600 binden fazla sağlık çalışanının dünyanın en çok ihtiyaç duyulan bölgelerinde hizmet verdiği bir iş birliği başladı.
Kübalı doktorlar 2 milyar 300 milyondan fazla kişiye sağlık hizmeti sundu, 17 milyon cerrahi müdahale gerçekleştirdi ve 5 milyondan fazla çocuğun dünyaya gelmesine yardımcı oldu. Dünya genelinde yaklaşık 12 milyon hayat kurtardıkları tahmin ediliyor.
Küba’nın tıbbi iş birliği, tarihi boyunca 160’tan fazla ülkeye yayıldı ve insanların yaşadığı bütün kıtalarda varlık gösterdi:
Latin Amerika ve Karayipler, Kübalı sağlık çalışanlarının en çok görev yaptığı bölgedir. Bölgede 36 ülkede görev üstlenmişlerdir. Bunlar arasında öne çıkanlar Venezuela, Nikaragua, Meksika, Bolivya, Ekvador, Brezilya, Guatemala, Honduras ve El Salvador; Karayipler’de ise Haiti, Jamaika, Guyana, Trinidad ve Tobago, Barbados, Martinik, Saint Lucia, Saint Vincent ve Grenadinler ile diğer ülkelerdir.
Asya ve Orta Doğu’da Suudi Arabistan, Katar, İran ve Mısır’da iş birliği yürütülmüş; Suriye, Lübnan ve Filistin’den gelen doktorlar Küba’da eğitim almıştır.
Asya’da, ilk tıp fakültesinin kurulmasına destek verilen Doğu Timor’un yanı sıra Kamboçya, Laos, Mucize Misyonu kapsamında bir kliniğin faaliyetini sürdürdüğü Çin, Kuzey Kore, Kırgızistan, Endonezya ve Maldivler yer alır.
Okyanusya’da, Pasifik adaları olan Kiribati, Vanuatu, Solomon Adaları, Tuvalu, Fiji ve Nauru’da iş birliği yürütülmüş; Tonga’dan sağlık çalışanlarının eğitimine katkı sağlanmıştır.
Afrika’da 50 binden fazla Kübalı iş birliği görevlisi, 42 Afrika ülkesinde çalışmıştır. Bunlar arasında Angola, Mozambik, Cezayir, Güney Afrika, Etiyopya, Gine-Bissau, Gambiya, Kenya, Nijerya, Zimbabve, Gana, Ekvator Ginesi, Sierra Leone, Liberya ve Gine Cumhuriyeti (Konakri) bulunmaktadır.
Avrupa’da Portekiz ve İtalya’da iş birliği yürütülmüştür. İtalya’nın Calabria bölgesinde, bölgedeki hastanelerin hekim açığını karşılamak üzere şu anda bir Küba sağlık tugayı çalışmaktadır.
Fidel’in “Bombalar değil, doktorlar” sözü, gezegenin farklı yerlerinde görev yapan Kübalı doktorların şiarıdır. Hastalara din, ırk, sınır veya siyasi inanç ayrımı yapılmadan hizmet verilir; onur, insancıllık ve mesleki yetkinlikle hayat kurtarma anlayışı hayata geçirilir.
En dikkat çekici görevlerden biri Venezuela’daki çalışmalardır. Bu çalışma, toplumun en kırılgan kesimlerine hizmet vermek ve milyonlarca Venezuelalının sağlık hizmetlerine erişimini iyileştirmek amacıyla 2003 yılında Barrio Adentro Misyonu ile başladı. On binlerce Kübalı sağlık çalışanı bu misyonda görev aldı. Önce doktorlar, ardından hemşirelik, laboratuvar ve optik alanlarında çalışan personel, beden eğitimi uzmanları, fizyoterapistler, yoğun bakım uzmanları, göz hekimleri, cerrahlar, ortopedi uzmanları ve diğerleri katıldı. İlk olarak, toplum içinde görev yapan hekimlere dayalı bir sistemle Barrio Adentro I başlatıldı. Fidel, ilk doktorları Küba Kongre Sarayı’nda bizzat uğurluyor; onlara insancıllığın, özverinin ve enternasyonalizmin özünü, ayrıca ülkenin geleneklerine ve sağlık yasalarına saygı göstermenin önemini anlatıyordu. 2006’da, Kapsamlı Rehabilitasyon Birimleri (SRI) ve Kapsamlı Tanı Merkezleri (CDI) ile Barrio Adentro II başladı. Barrio Adentro III ise Kübalı uzmanlarla Venezuela’nın kamu hastanelerini güçlendirdi. Venezuela sağlık sisteminin sürdürülebilirliğini sağlamak amacıyla, yoksul mahallelerden gelen öğrenciler Kübalı sağlık çalışanları tarafından Kapsamlı Toplum Hekimliği (MIC) programı kapsamında doktor olarak yetiştirildi. Hugo Chávez bütün bu misyonları bizzat takip ediyor ve karşılıklı geri bildirim sağlanıyordu.
Yalnızca Venezuelalılara görme yetisini geri kazandırmakla kalmayıp daha sonra Latin Amerika’nın diğer ülkelerine ve Çin gibi ülkelere de yayılan Mucize Misyonu kuruldu. Küba, çeşitli ülkelerle iş birliği yapıyor; körlüğün cerrahi tedavisine yönelik Mucize Operasyonu gibi programlarda doktorları, hemşireleri ve teknisyenleri görev alıyor.
Küba, Venezuela, Ekvador, Nikaragua, Bolivya ve Saint Vincent ve Grenadinler gibi çeşitli ALBA ülkelerinde genetik araştırmalar yürüttü. Genetik uzmanları, psikopedagoglar, nörofizyoloji uzmanları, çocuk nörologları ve özel eğitim uzmanlarından oluşan çok disiplinli ekipler, ev ev dolaşarak aktif taramalar yaptı. 3,8 milyondan fazla konut ziyaret edildi ve engellilik durumu bulunan 1 milyondan fazla kişi tespit edildi. Bu kişilere kapsamlı sağlık hizmeti sunuldu; tekerlekli sandalye, işitme cihazı ve protez gibi malzemeler ve yardımcı araçlar sağlandı.
2013’ten itibaren, Brezilya hükümetiyle iş birliği içinde yaklaşık 11.400 Kübalı doktor ve Küba’da eğitim almış çok sayıda Latin Amerikalı doktor, Brezilya için Mais Médicos (Daha Fazla Doktor) programına katıldı. Temel görevleri, Brezilyalı doktorların çalışmak istemediği en yoksul bölgelerde birinci basamak sağlık hizmetlerinde genel hekimlik yapmaktı. Çalışmalar Amazon ormanlarındaki bölgelerden başladı. Bu yerlerden bazılarında halkın daha önce yerel sağlık hizmetlerine erişimi hiç olmamıştı. Yerel nehirlerde ilerleyen teknelerle ulaşım sağlanarak çeşitli topluluklara hizmet veriliyordu. Brezilya hükümeti, halkı ve meslek mensupları, yürütülen çalışmalardan duydukları memnuniyeti çeşitli biçimlerde dile getirdi. Dilma Rousseff’in görevden ayrılmasının ve Bolsonaro’nun devlet başkanlığına gelmesinin ardından program, ülkenin kararıyla kesintiye uğradı.
Şu anda binlerce doktor Meksika’da görev yapıyor. Bu iş birliği, COVID-19 salgınında Kübalı sağlık çalışanlarının sağladığı yardımın ardından kararlaştırıldı. Bugün pek çok uzmanlık alanından hekim, kırsal veya ulaşılması güç bölgelerdeki hastanelerde ve yerli halkların yaşadığı yerleşimlerde çalışıyor. Ülkenin kadın devlet başkanı, onların çalışmalarını sık sık övgüyle anıyor.
Henry Reeve Tugayı, ABD’nin New Orleans kentini etkileyen Katrina Kasırgası’nın ardından 2005’te Fidel Castro tarafından kuruldu. ABD’ye tıbbi yardım teklif edildi; ancak bu teklif, dönemin başkanı George W. Bush tarafından reddedildi. Tugay, o tarihten bu yana afetler ve salgınlar konusunda uzmanlaşmış bir Küba birliği olarak dünya genelinde milyonlarca kişiye sağlık hizmeti sundu. Görevi, doğal afetler veya ağır salgınlar yaşayan herhangi bir ülkeye derhâl destek vermek ve yardım sağlamaktır. 45 ülkede görev yaptı. En önemli görevlerinden bazıları Pakistan, Endonezya, Nepal, Çin ve Haiti’deki depremlerin ardından yürütülen çalışmaların yanı sıra Şili, Peru ve Venezuela gibi Güney Amerika ülkelerindeki çalışmalardır.
Pakistan’ın Keşmir bölgesinde 2005’te meydana gelen deprem sonrasında Küba, ülkeye 2.400 sağlık çalışanı gönderdi. Depremden etkilenenlerin yüzde 70’ine sağlık hizmeti sunmanın yanı sıra 32 sahra hastanesi kurup ülkede bıraktı ve tıp eğitimi için yaklaşık bin burs sağladı. İlk gelenler ve en son ayrılanlar onlardı.
Haiti’deki yıkıcı deprem sonrasında Küba, en büyük sağlık ekibini gönderdi ve depremden etkilenenlerin yüzde 40’ına hizmet sundu. Cerrahlar, ortopedi uzmanları, psikiyatristler, rehabilitasyon uzmanları ve diğer uzmanlar, ülkede zaten bulunan sağlık tugayına katıldı.
2014’te Afrika’da, Sierra Leone, Liberya ve Gine’de (Konakri), Ebola virüsü korku yayıyor ve hiçbir doktor gitmek istemiyorken 256 Kübalı sağlık çalışanı gönderildi. Kalıcı sağlık tugayları biçiminde yardım sağlayan tek ülke Küba oldu; Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) ve başka ülkeler de kısa süreli olarak bölgede bulundu. Yerel doktorlarla birlikte hastalık kontrol altına alındı.
COVID-19 salgını sırasında 55 Küba sağlık tugayı farklı ülkelere gönderildi. İlk Kübalı danışmanlar, Barrio Adentro Misyonu’na destek vermek üzere 15 Mart’ta Venezuela’ya hareket etti. Ekipler Latin Amerika ve Karayipler’de 22 ülkeye, Afrika’da 10 ülkeye; Avrupa ve Orta Doğu’da ise İtalya, Andorra, Azerbaycan, Katar, Birleşik Arap Emirlikleri ve Kuveyt’e gitti. 2.500’den fazla sağlık çalışanı görevlendirildi ve 1.090.700’den fazla hastaya hizmet sunuldu.
Şubat 2023’te iki güçlü deprem, Türkiye ve Suriye’de binlerce kişinin ölümüne yol açtı. Türkiye’de hayat kurtarmak ve depremzedelerin iyileşmesine yardımcı olmak amacıyla, 48 saatten kısa sürede 32 Kübalı iş birliği görevlisinden oluşan bir tugay kuruldu.
Henry Reeve Tugayı çeşitli ödül ve takdirlere layık görüldü; sevgi ve özveriye dayanan çalışmaları nedeniyle Nobel Barış Ödülü’ne aday gösterildi.
Küba, sağlık çalışanlarının yetiştirilmesi yoluyla da diğer ülkelerle iş birliği yapıyor. Bunun bir örneği, Fidel tarafından oluşturulan ve Hugo Chávez’in desteklediği simgesel bir proje olan Latin Amerika Tıp Okulu’dur (ELAM). Yabancı doktorların yetiştirilmesi için ücretsiz eğitim veren tek okuldur. 141 ülkeden yaklaşık 36 bin doktor mezun etmiştir. Öğrenciler genellikle Afrika, Latin Amerika ve Karayipler’den gelir. Bu eğitim, ülkenin 13 tıp üniversitesine yayılmıştır.
1999’daki kuruluşundan bu yana ABD’den gelen 244 doktoru da mezun etmiştir. Bu öğrencilerin katılımına, ABD’nin dezavantajlı topluluklarından gelen gençler için söz konusu bursları koordine eden Barış İçin Papazlar (Pastores por la Paz) hareketi öncülük etti. Bugün bu doktorların yaklaşık yüzü kâr amacı gütmeyen kuruluşlarda çalışıyor; 144’ü ise uzmanlık eğitimini tamamlamakta ya da tam hekimlik ruhsatını almış olarak ülkelerinin 30’dan fazla eyaletinde görev yapmaktadır.
Küba, Ekvator Ginesi ve Angola gibi Afrika ülkeleriyle Venezuela ve Meksika gibi Latin Amerika ülkelerinde de sağlık çalışanlarının yetiştirilmesine destek vermiş ve üniversitelerle iş birliği yapmıştır.
ABD, tıbbi iş birliğini itibarsızlaştırmaya yönelik kampanyalarla Küba’nın beyaz önlüklü ordusuna saldırıyor. Onlar ne köledir ne de kiralanmış insanlardır; yalnızca Fidel’in öğrettiği enternasyonalizm, dayanışma ve insancıllık ilkelerini uyguluyorlar. Başarılar kazanmaya ve kendi mevzilerinden Küba tıbbının değerini savunmaya devam edecekler.
Küba’nın tıbbi iş birliği ilkeleri gönüllülüğe ve insancıllığa dayanır. Asılsız eleştirilere rağmen Kübalı doktorların çalışmaları, hükümetler ve yerel halklar tarafından takdir edilmiştir. Uzak bölgelerdeki varlıkları, daha önce hiçbir sağlık çalışanının bulunmadığı yerlere sağlık hizmeti götürmüştür.
ABD’nin baskılarının ardından Guatemala ve Jamaika gibi bazı ülkeler, bu misyonları kölelik ve insan ticareti olarak nitelendirerek geri çekilmelerini talep etmeyi seçti. Güney Afrika, Mozambik, İtalya, Katar, Suudi Arabistan ve daha pek çok ülke ise bu yardımın kendi sağlık sistemleri açısından taşıdığı değeri dikkate alarak Kübalı doktorların kalmasını kararlaştırdı.
Ben, Küba’nın Venezuela ve Brezilya’daki misyonlarına bizzat katıldım ve bu iki ülkedeki hastalarımın minnettarlığını yanımda taşıyorum. Hastaları dinlemek; onlara saygıyla, insancıllıkla ve sevgiyle yaklaşmak Kübalı doktorların karakteristik özelliğidir. Hastaları müşteri olarak değil, bakıma ve hızla iyileşmeye ihtiyaç duyan insanlar olarak görür; onlarla empatiye ve güvene dayalı bir ilişki kurarız. Fidel’in değerlerini öğrendik; ülkemizin ve Devrimimizin saygınlığını da savunuyoruz.
YAMİLET SİLVEİRA FUENTES