Abidin Uyar Yazdı; “Şehristânî’nin ünlü iblis apolojisi…”
Ve şeytanın sorduğu sorular …
Yazımın esin kaynağı Prof. Mustafa Öztürk hocamın bir videosuna dayanmakta .
O sıra dışı bir ilahiyatçı .
Ebü’l-Feth Muhammed b. Abdilkerîm eş-Şehristânî (1086–1153), Orta Çağ İslam dünyasının en ünlü dinler ve mezhepler tarihçisi, kelâm âlimi ve filozofudur.
İslam düşünürü ve mezhepler tarihçisi Şehristânî, ünlü eseri el-Milel ve’n-Nihal’in mukaddimesinde, tarihteki ilk kelâmi problemin ve tüm teolojik şüphelerin kaynağının İblis’in Hz. Âdem’e secde emrine karşı çıkması ve ardından meleklere yönelttiği 7 soru (şüphe) olduğunu belirtir.
Şehristaniye göre heterodox!(sapkın )düşüncelere sebep iblisin sorduğu bu 7 sorudur…
Ona göre bu sorular, kader, kötülük problemi, ilahi hikmet ve adalet üzerine kurulmuş rasyonel görünümlü kurnazca argümanlardır ve insanlık tarihi boyunca ortaya çıkan tüm sapkın akımların zihni temelini oluşturur.
Özetle o; Müslümana soru sorma ve inan der .
Ama insan,aklına söz geçiremez.Akıl sürekli bilmek ve anlamak ister .Aklı veren de Tanrıdır .
Şehristânî ;Eşar’i
kelâmına uygun cevap verir.
İslam kelamcıları kudret merkezli Tanrı fikrine sahip oldukları için,Allah yaptıklarından sorumlu değildir. Ona böyle sorular sorulamaz derler…
Çünkü o mutlak güç sahibidir. İstediğini yapar.
Vardır bir hikmeti.
Allah’ın mülkünde dilediği gibi tasarruf etme hakkına sahip olduğu, ibadet ve imtihanın Allah için değil insanların ahlaki gelişimi için gerekli olduğu ve şer gibi görünen mühlet verilmesi eyleminin aslında insanın hür iradesini sınayan en büyük adalet unsuru olduğu cevaplarını vermişlerdir şeklinde akıl yürütmüşlerdir .
Peki sorulmaz demekle bu günkü insanı ikna edebilir misiniz?
Tamam siz sormadınız. Ama ya çocuklarınız sorarsa…
Ya agnostik ,ateist sorarsa…
Kul ;“Yarabbi elimde değil, aklıma yüzlerce soru geliyor ama her seferinde önümü bu din adamları kesiyor. Peki ama beni ve aklımı da yaratan da sensin. Beni bu sorduklarımdan dolayı sorumlu tutman adaletinle bağdaşır mı?” derse suçlumu dur ?
Bir kurgu olarak İblis ’in meleklere yönelttiği o 7 soru ve mantığı şunlardır:
1. Yaratılış Öncesi Bilgi Sorusu: “Allah, ben daha yaratılmadan önce ne yapacağımı ve benden ne sadır olacağını biliyordu. Madem benim isyan edeceğimi ve cehennemlik olacağımı ezelî ilmiyle biliyordu, beni niçin yarattı? Beni yaratmasındaki hikmet ve adalet nerededir?”
2. Teklif (Sorumluluk) Sorusu: “Madem beni kendi iradesiyle yarattı, benden neden kendisine itaat ve ibadet etmemi istedi? O’nun benim ibadetime ihtiyacı olmadığı gibi, isyanımın da O’na hiçbir zararı yoktur. O halde beni bu yükümlülük (teklif) altına sokmasının mantığı nedir?”
Felsefenin aradığı sorunun cevabı işse Tanrı yarattığı kulun fiillerinden davranışlarından etkilenmez.Onun kızması, sinirlenmesi, tahrik olması, intikam alması, kin tutması asla düşünülemez .Çünkü bu tür tepkiler insana özgüdür.
3. Secde Emrinin Hikmeti Sorusu: “Beni yarattı ve ibadetle mükellef kıldı; peki ama niçin özellikle Âdem’e secde etmemi emretti? Kendisinden başkasına secde etmemi istemesi, O’na olan halis ibadet anlayışımla nasıl bağdaşır?”
4. Lanetlenme ve Kovulma Sorusu: “Âdem’e secde etmediğim için beni cezalandırdı. Peki, beni niçin huzurundan kovdu, lanetledi ve cennetten çıkardı?
Ben sadece O’nun zatından başkasına secde etmeyerek aslında O’nu yüceltmiş olmadım mı? Bu ceza adalete uygun mudur?” Cennete Giriş İzni Sorusu: “Beni huzurundan kovduktan sonra, niçin tekrar cennete girmeme ve Âdem ile Havva’ya musallat olmama izin verdi? Eğer beni tamamen engelleseydi, Âdem o yasak meyveyi yemeyecek, ebedi cennette kalacak ve insanlık bu sıkıntıları çekmeyecekti.”
5. Musallat Olma Gücü Sorusu: “Beni cennetten çıkardıktan sonra, niçin beni insanoğlunun damarlarında dolaşacak kadar güçlü kıldı ve onlara musallat etti? İnsanları doğrudan kötülüğe sevk edebilecek bu gücü bana neden verdi? Onları koruyamaz mıydı?”
6. Mühlet (Kıyamete Kadar Yaşama) Sorusu: “Her şeyin ötesinde, benden sadır olan bu isyandan sonra benden desteğini çekip beni hemen yok etmek yerine, niçin bana kıyamete kadar mühlet verdi? Bana bu uzun süreyi vererek dünyayı kötülüklerle doldurmama ve milyarlarca insanın cehenneme gitmesine neden göz yumdu?”
Başta da belirttiğim gibi yazıma Şehristânî’nin ünlü iblis apolojisi başlamamın nedeni, bir programa konuk olan ve iki bölüm halinde bir metne bakmadan irticalen sunum yapan ilahiyatçı Prof. Mustafa Öztürk’tü…
Konunun benim için en önemli yanı aradığım ve cevabı verilmemiş ve muhtemel biz ölümlüler tarafından verilemeyecek veya bir kısmını da inanan insan için ahrette öğrenebileceğimiz cevaplardı.
Bu sorular benim için çok önemliydi .
Fakat dindar için hatta klasik ilahiyatçı için önemli olmayabilir.
Ben yazımın bu bölümünde kendi varoluşsal tecrübemi anlatıyorum .
Bu sorulara cevap bulmak aynı zamanda düşünsel yolculukta mantıksal safsataya düşmemek imkansız gibi gözüküyor bana …
Çevrem de mebzul miktar İslamcı var .
İçlerinde ilahiyatçı olanları da var ancak hiç birinde merak ,şaşkınlık ve şüphe olmadığından kendilerinden çok eminler .
Üstat mütefekkir enflasyonu var bu ülkede.
Zamanımın büyük çoğunluğunu harcadığım akademik yazıları ve videoları bu arkadaşlara paylaşmak içimden gelmiyor .
Kime paylaşayım?
Dindar ama din ile alakalı hiçbir merakları yok .
Dini savunuyor ama aklına takılan hiç bir soru yok .
Birde bahse konu videonun sunumunu yapan akademisyenin ismini duyduğu an izlememesi için yeterli sebep.
Ben gene de paylaşıyorum ,
Fakat izlemeyecekler .
Zaten cep telefonundan izlenecek söyleşiler değil bunlar .
Oturacaksın ve en az 3 gün tekrar tekrar izleyip hatta notlar çıkartacaksın .
O zaman göreceksiniz ki hem çalışmadığınız yerden bir çok soru gelecek hem de cahilliğimiz ortaya çıkacak .
Sorular sormaya kalktığınızda ise önünüzdeki üç yol var …
BİRİNCİ YOL …
Apolojiye başvurmak .
Bu yol klasik ilahiyatçının veya dindarın seçtiği yol .
İsterse bu savunmanın içinde mantıksal safsata olsun…
Apoloji ;Bir fikri veya görüşü haklı çıkarmak için yapılan savunma konuşması ve övgü anlamlarına gelir.
Çünkü içinde doğduğunuz kültür bizi sadece İslam inancı ile tanıştırmış. Baştan ön kabulleriniz olmak zorunda .Bu ön kabuller inanç olduğu için epistemik temel aranmaz.
Bu birinci yoldur…
İKİNCİ YOL ;
İkinci yol ise hakikat peşinde koşan ve kutsal metni tarafsız anlamak niyetindeki iman sahibinin yolu.
Bu insan Mushaf’ın içindeki mantık açısından kabul edilemeyecek şeyleri de anlamak istiyor.
(Ben bu kategorideyim)
Çünkü ona göre ;
a- Özdeşlik ilkesi gereği “söz” Tanrının sözü dür dedikten sonra içinde zorunlu olarak çelişki barındırmamalıdır..
b)Veya akıl dışı gibi gözüken bir şeyler varsa bunun muhakkak bir izahı olmalıdır .
Ve bunu anlayamamış olmak kendinden kaynaklanıyor olabilir. Fakat bunu yaparken de apoloji’ye baş vurmadan ,sallamadan(vaaz memurlarının ve klasik ilahiyatçıların yaptıkları gibi ) aklı devre dışı bırakmadan, özetle dini terk etmeden içinde kalarak ama tarafsız bir gözle anlamak ve anlamlandırmak .
Bunu yaparken de her anlama ve anlamlandırmanın eksik ve yanlış olma ihtimalini baştan kabul etmek .
Çünkü metni okuyan sadece kelimeler ve cümleler ile karşı karşıyadır.
Onun tanıklığı vahye değildir.610 ile 632arihleri arasındaki Arab’ın sosyolojine değildir.
Hz Muhammedi hiç tanımadığı gibi onun en yakın arkadaşlarını dahi rivayet yolu ile öğrenmiştir.
En büyük sorun doğru cevap alabileceği peygamberle karşılaşma şansı hiç yoktur.
İbn Sina ontolojisine göre bizde oluşmuş idrak; idrak-i akıl iledir.
Oysa Hz Alinin ,Ömerin, Ayşenin idrak-i hissidir.Yani duyusal idraktir.
Bu yüzden Mushafı başka disiplinlere baş vurarak anlam çabası ( Hermeneutik, Fenomenoloji, antropoloji, din felsefesi, ontoloji ve metafizik )şarttır.
ÜÇÜNCÜ YOL…
Üçüncü yol tümden dini terk etmek .
İnsan, bu metin Tanrı sözü olamaz deyip her şeyi terk etmiş olabilir…
Felsefi Açıdan Önemi
Şehristânî her ne kadar bu soruları “şeytani şüpheler” olarak damgalamak ve mezhepleri eleştirmek için kitaba koysa da kurguladığı metin modern din felsefesindeki kötülük problemi (teodise) tartışmalarıyla birebir örtüşür.
İblis burada adeta rasyonalist, determinist ve faydacı bir filozof gibi konuşur; Tanrı’nın hem her şeyi bilen/kadir olan hem de nasıl kötülüğe izin veren bir varlık olabileceğini mantıksal bir paradoks olarak sunar.
Bu yönüyle el-Milel ve’n-Nihal mukaddimesi, İslam düşünce geleneğinde “Şeytan’ın felsefi savunması” denince akla gelen ilk ve en yapılandırılmış kurgusal metindir.
SONUÇ YERİNE;Türkiye dindarlığının omurgası Eşariliktir.Amelde Hanefilik itikatta Maturudi’liktir.
Bütün fetvalar, tefsirler bu kelami ve mezhebi görüşlere ters düşemez.
Mecelle 39.cu madde istediği kadar …
Ezmânın tagayyürü ile ahkâmın tagayyürü inkâr olunamaz”, yani “Zamanın değişmesiyle hukuki hükümlerin de değişeceği inkâr edilemez” anlamına gelen temel bir hukuk kaidesini koysun.
Bu sadece lafügüzaftır.
O kadar ki Elmalılı bile Hak dili Kuran dili tefsirinde ; Mukaddime SH/12 …5. Madde de ;Ehli sünnet ve “Hanefi mezhebine riayet edilerek, ayetleri buna göre açıkladığını” beyan etmiştir .
Bir Yorum Yazın
Ziyaretçi Yorumları - 0 Yorum